איך הופך מקובל ומתנגד חריף לחסיד נלהב, ומה הסיפור הפלאי שמסתתר מאחורי תפילה של שעות שנמשכה עד אמצע היום? באיגרת היסטורית ונדירה המכונה 'המכתב הארוך', שנכתבה בכתב יד קודשו של הרבי הריי"צ לבתו הרבנית חיה מושקא ע"ה, נחשף גילוי מרתק: מסעו של רבי מרדכי הצדיק, דרכי ההכנה המפתיעות שלו לעבודת התפילה, והמהפכה הפנימית שחולל בו הבעל שם טוב בתפילה באריכות • בפנים: אתר 'חב"ד לייב' מגיש חלק מצילום כתב היד המקורי, הפענוח באידיש והתרגום המלא ללשון הקודש • לכתבה המלאה
☚ 'אתם חיים באשליה!': כש'הפצצה' של המשפיע ר' שלמה חיים הרעידה את 770
המכתב הארוך: סודות מכתב ידו של הרבי הריי"צ
מה גורם לתלמיד חכם עצום, מקובל ומתנגד חריף, להניח את הסידור בצד, לדמיין חיית פרא אימתנית באמצע הרחוב – ואיך מפגש אחד עם תורת הבעל שם טוב שינה את עולמו מקצה לקצה?
באיגרת היסטורית ומרתקת – המכונה 'המכתב הארוך' – שכתב הרבי הריי"צ בשנת תרצ"ה לבת הרבנית חיה מושקא ע"ה (אשת נשיא דורנו), נחשף סיפור פלאי ומעמיק על מסעו של רבי מרדכי הצדיק, מתלמידי הבעל שם טוב. רבי מרדכי יצא לקרב את חבריו – רבי יששכר בער מליובאוויטש, שלמים שהיה מרבותיו של אדמו"ר הזקן, רבי חיים הפרש, ורבי אברהם מקאליסק – לתורת החסידות ולדרכיו של הבעל שם טוב.
באיגרת זו, שנכתבה בחלקה במהלך שהותו של הרבי הריי"צ בבית ההבראה בעיירת הנופש פוקרסדורף שבאוסטריה בחורף תרצ"ה, נפרסת תמונה חיה ומהפכנית של שיטת החסידות. דרך שלבי ההכנה הייחודיים של רבי מרדכי לעבודת התפילה – מהתבוננות בגדלות הבורא דרך משלי חיות, דרך כתיבת פזמונים לשמות מלאכים, ועד למהפכה הפנימית שהתחוללה בנפשו כששמע מפי הבעל שם טוב את הביאור העמוק על 'חיי עולם' ו'חיי שעה' – נפתחת בפנינו יריעה חסידית מרהיבה.
איך נראתה תפילה שנמשכה שעות על גבי שעות, שהשכיחה ממנו את כל הסובב אותו עד כדי כך שלא הרגיש באסיפת הגבאים והקברנים שנערכה לצידו? וכיצד הפכה כל תפילה באריכות מעוררת פלא ל'שבת' פרטית של הנשמה?
אתר 'חב"ד לייב' מגיש חלק מצילום המכתב הארוך של הרבי הריי"צ בכתב יד קודשו, יחד עם פענוח המכתב בשפת האידיש, ותרגום ללשון הקודש.
פענוח כתב היד קודש בשפת האידיש >>
דאָס איז אויך פון דעם רבי'נס דרך, אַז צום דאַווענען באַדאַרפמען דאָך האָבן הכנה, מי קאָן זעך דאָך אופשטיין און נאָך תיקון ניט שטעלין דאַווענען, מי באַדאַרף גיין אין וואַסער, האָבין געוויסע הכנות, במילא איז פריער – פאַר דעם דאַווענען, און די הכנות צום דאַווענען – לייגט מען תפילין – און גיזאָגט קריאת שמע. ער – ר' מרדכי – האָט איבערגעוואָרט ביז דער ותיקין מנין האָט אָפגידאַווינט גיהערט ברכו קדושה און חזרת הש"ץ, און אַלע קדישים, נאַכדעום איז ער אַוועק גיגיינגען אין דער דערבייאיקער טייכעל טובל זיין זעך פאַרִין דאַווענען, און גישטעלט זעך דאַווענען.
אַז ר' מרדכי פלעגט דאַווענען איז ער גיווען אַזייפיל פאַרטריפט אין די ווערטער פון דאַווענען אַז ער האָט ניט גיזעהען און ניט גיהערט וואָס עס טוט זעך אַרום אים, ער פלעגט דאַווענען שטיל אָהן גישרייען אָבער פון צייט צו צייט פלעגט ער גאַנצע פסוקים און שטיקלעך דאַווענען זאָגין הויך מיט אַ גיזיינג קול מיט אַ לעבעדיקייט און מיט שמחה. אַ גאָר גיוויינליכער דאַווענען פלעגט טרעפין אַז באַ ר' מרדכי'ן זאָהל גיווערִין אַ פינף זעכס שעה, און אַ שבת'דיקער דאַווענען פלגט קאָנען נאָך מעהרער גיווערִין. דאָס אַלץ איז באַ ר' מרדכי'ן גיווען פאַרבונדין מיט דער הכנה וואָס פאַר דעם דאַווענען.
די הכנה צום דאַווענען פלעגט באַ ר' מרדכי'ן פאַרנעמען ערשטע שפּאַריסעל צייט, אַ מאָליקע יאָהרין – וועהן ער איז גיווען אַ מתנגד – איז בכדי ער – ר' מרדכי – זאָל אין זיך ערועקן די יראת הרוממות פון קודשא בריך הוא, אַז ער זאָל וויסין אַז ער גייט מתפלל זיין צו דעם קוב"ה פלעגט ער צוגיין צו דעם עמוד און איבערלייענען די מעשענע גרויסע אותיות וואָס דאָרט איז אויסגישריבין "דע לפני מי אתה עומד" – ווייס פאַר וועמען דו שטייסט – און פלעגט פאַרמאַכן די אויגין און אויסמאַהלן באַ זיך אין גדיינק, אַ גישטאַלט פון אַ מורא'דיקע גרויסע חי' ווי אַ גרויסע בופלא – דאָס [איז] אַזאַ פאַהראַדע אקסין וואָס זיי זיינען זייער גרויסע און זייער בייזע – און האָט זיך גיטראַכט אַז ער וואָלט ביגעגינען אין גאַס וואָהלט דאָך אויף אים אָנגעפאַלין אַזאַ משונה'דיקער אימה ופחד, אַז באַ אים וואָלט יעמולט קיין מחשבה זרה זיין, נאָהר איין מחשבה היטין זיך פון דעם בופלא.
און באמת איז דאָך מיר דער גאָר גרויסער משונה'דיקער בופלא אויך מעהר ניט ווי דעם קודשא בריך הוא'ס אַ בעשעפּפניש, וואָס דער קודשא בריך הוא האָט בעשאַפין מיליע מיליאָנען בופלעס, און נאָך גרויסע מורא מוראים'דיקע חיות, איז ווי בעדאַרפמען מורא האָבין פאַר דעם קודשא בריך הוא, און בשעת דעם דאַווענען ניט טראַכטין קיין מחשבה און שטיין באימה וביראה, און אַז ער האָט זיך די מחשבה גוט אַריינגינומען אין קאָפּ, פלעגט ער אַוועק גיין פון דעם עמוד צו זיין אָרט, און פלעגט דאַווענען.
אָבער דאָס אַלץ איז גיווען נאָר אַמאָל, אַז ער איז גיווען נאָך אַ יונגער מאַן איידער ער האָט אנגיהויבין לערנען קבלה, אַז ער האָט גיקראָגין אַ ידיעה אין קבלה איז באַ אים גיוואָרִין אַ אנדער סדר אין דער הכנה צום דאַווענען, און אַז ער האָט שיים עטליכע יאָהר גילערינט קבלה און האָט שיים גיפילט אין זיך אַז ער שטייט שיים אויף אַ הייכער דרגא, פלעגט ער פאַר דעם דאַווענען טראַכטין שמות פון מלאכים.
און ער האָט אַליין מחבר גיווען אַזעלכע שירים און פזמונים וואָס דאָרט זיינען גיווען פערשידענע נעמען פון מלאכים, און דער אינהאַלט פון די שירים און פזמונים איז גיווען אַז די מלאכים זאָהלן מוחל זיין אויף זייער כבוד און מטריח זיין אַנזאָגין דעם קודשא בריך הוא אַז ר' מרדכי וועט באַלד מתפלל זיין צו דעם קוב"ה. נאָר קומענדיק צו דעם בעש"ט אין די ערשטע טעג איז ער גאָר גיוואָרִין אַ אנדער מענטש, איצטער – אַז ער האָט זוכה גיווען זעהען די אמת'ע דרכי עבודת ה' פון רבי'ן – איז באַ אים די הכנה אל התפלה גאָר גאָר אַ אַנדערע.
ניט אַלע מאָהל – אַפילו נאָך אַ גוטע הכנה – דאַווינט זעך, ניט איין מאָהל האָט זעך שיים ר' מרדכי גיקלאָגט פאַר דעם רבי'ן – דעם בעש"ט – אויף דעם וואָס די עבודה התפלה קומט אים אָן זייער שווער, ער האָט גיבעטין באַ דעם רבי'ן אַז ער זאָל אים בענטשין אַז עס זאָל זעך דאַוונען, דער רבי האָט אים געזאָגט אַז מי בעדאַרף האָבין מעהרער חרישה – אַקערין דאָס הייסט מעהרער טאָן מיט זיך – יעמולט איז די זריעה – זייאונג – גיט גוטע פרוכט.
ער – ר' מרדכי – זייענדיק די ערשטע צייט באַ דעם רבי'ן פלעגט זעך זייער וואונדערין אויף זיך אַליין, פאַרװואָס איז אין לערנען האָט ער אַ גרייסען גישטאַק, און טוט דאָס מיט גרייס חשק און התמדה, און די עבודה פון דאַוונען איז אים שווער און פרעמד. עס איז באַ אים גיווען אַ זמן – באַלד ווי ער איז גיקומען צום בעש"ט – אַז ער האָט גאָר ניט גיואָלט האָרעווען אויף דער עבודה פון תפלה, און כמעט ווי ער האָט גיואָלט גאָר לאָזִין ניט פאַרנעמען זיך מיט דער עבודה פון תפלה ער האָט זייער גיהיט די צייט און איז גיווען אַ גרייסער מתמיד.
נאָהר יעמולט האָט דער רבי גיזאָגט אַ תורה, אין דער תורה איז גיבראַכט גיוואָרִין דער מאַמר הגמרא אַז לימוד התורה וערט אנגירופין חיי עולם, און די עבודה פון תפלה וערט אנגירופין חיי שעה, האָט דער בעש"ט גיטייטשט, לימוד התורה איז חיי עולם, דאָס איז אַ הוראה – לערנונג – וי דער מענטש בעדאַרף זעך פירין אין חיי עולם – אין דעם וועלט לעבין – אָבער תפלה איז חיי שעה, שעה הייסט קערינועך, די עבודה פון תפלה וערט אנגירופין חיי שעה, דאָס לערינט דעם מענטשין וי מי בעדאַרף זעך קערין און בעטין באַ דעם אייבערשטין ברוך הוא.
אַז ר' מרדכי האָט דער הערט די תורה וואָס דער בעש"ט האָט גיזאָגט ועגין תורה און תפלה און דער אונטערשייד וואָס צווישין זיי, און ער – ר' מרדכי – איז דאָך גיווען דער גרייסער למדן אין נגלה און האָט גיהאַט די גרייסע ידיעה אין קבלה, האָט ער דאָך דערהערט די אמת'קייט פון דעם וואָרט, האָט די תורה וואָס דער בעש"ט האָט גיזאָגט מכח חיי עולם און חיי שעה באַ אים – ר' מרדכי'ן – גימאַכט אַ גאַנצע איבערקערעניש, און האָט אינגיהויבין האָרעווען אויף דער עבודה פון תפלה.
אין דעם טאָג וואָס באַ ר' מרדכי'ן דאַווינט זעך וי עס בעדאַרף צו זיין רופט ער דאָס – דעם דאַוונען – שבת. אָפט גאָר אָפט חזר'ט ר' מרדכי איבער פאַר זיך אַליין די תורה וואָס ער האָט גיהערט פון דעם בעש"ט אין די ערשטע צייטן וואָס ער איז גיקומען צו דעם בעש"ט אויף דער גמרא שבת דף ס"ט ע"ב אויף דעם מאמר. אמר רב הונא הי' מהלך במדבר ואינו יודע אימתי שבת, מונה ששה ימים (מיום ששם אל לבו שכחתו, ומשמר [יום] השביעי – רש"י) ומשמר יום אחד. חיי בר רב אומר משמור יום אחד ומונה ששה, במאי קמיפלגי מר – רב הונא – סבר כבריית[ון] של עולם (ימי חול נמנו תחלה – רש"י) ומר – חיי בר בר – סבר כאדם הראשון (שנברא בע"ש, ויום ראשון למנינו שבת הי' – רש"י).
עס זיינען פראַן – זאָגט דער בעש"ט – צוויי ערליי עבודות, די עבודה פון ששת ימי החול און די עבודה פון שבת, אין יעדער וואָך ואָס דאָס איז זעכס טעג, זעכס ספירות און מדות חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מוו זיין איין טאָג שבת ואָס דאָס איז די ספירה און מדה מלכות, אין דעם – אין דער עבודה פון ששת ימי החול און יום השבת – איז אויך פראַן צוויי ערליי סדרים, צי די זעכס טעג אַרבעט זיינען פריער און דער זיבעטער טאָג איז שבת דער שכר פון די ימי עבודה צי פריער איז דער שבת און פון דעם שבת קומט די שפע אין די זעכס טעג, די עבודה פון ששת ימי החול איז תורה, און די עבודה פון שבת איז תפלה, תורה וערט אַנגירופין מדבר, אמר רב הונא, הי' מהלך במדבר אַז איינער איז אַריינגיטאָן אין תורה ואינו יודע אימתי שבת און וייס ניט פון דער עבודה פון תפלה.
איז די עצה צו דעם מונה ששה ימים, בעדאַרף ער האָראָווען מיט זיינע ששה מדות אויף צו פאַרשטיין און דערמאָהנען זיך צוליב ואָס איז ער בעשאַפין גיוואָרִין, אַז דער עיקר איז צו דער קענען דעם גדלות ה' און דאָס איז נאָהר אין דער עבודה פון תפלה, און דאָס זאָגט רש"י מיום שמס אל לבו שכחתו, און נאָך די ששה ימים איז משמור יום א' ואָס דאָס איז דער יום השביעי די עבודה פון תפלה בקבועמ"ש ואָס דער פאַר איז דאָס מלוכה, חייא בר רב, דער ואָס האָט אַ חיות אין תורה.
דאָס הייסט דער ואָס לערינט תורה לשמה באַ דעם איז דער סדר אַז משמור יום אחד ומונה ששה ימים, באַ אים איז די עבודה פון תפלה גיט אַ חיות אין דער עבודה פון תורה, ברייתנו של עולם איז דאָך בשביל עבודת הבירורים איז די עבודה פון תורה פריער און דער שכר איז עבודת שבת, די עבודה פון תפלה, אדה"ר יציר כפיו של הקב"ה, דאַ איז די עבודה פון שבת ואָס דאָס איז תפלה פריער און עס גיט אַ חיות אין תורה.
אָט די תורה איז גיווען איינע פון די ערשטע תורות ואָס ר' מרדכי האָט גיהערט פון בעש"ט און עס האָט אויף אים גימאַכט דעם גיהעריקן רושם אַז ער האָט זעך אנגיהויבין עסקי'ני בעבודת התפלה, די תורה איז ר' מרדכי גיווען קלאָהר אותיות צו צייהלין, און פלעגט זי חזר'ן מיט דער זעלבער שטימע וי ער האָט גיהערט פון בעש"ט, און נאָך יעדער מאָהל איבער חזר'ן די תורה פלעגט ער
נתעורר וערין מיט אַ חשק ורצון אין דער עבודה פון תפלה און אַזיי איז גיווען דעם מאָהל אויך, אַז ר' מרדכי איז גיקומען פון דער טייכל ואָס ער האָט זעך טובל גיווען, האָט ער זעך גינומען מכין זיין צום דאַווענן און ער האָט אַ פאַר מאָהל איבער גיחזרט דעם רבי'נס תורה האָט זעך גוט פאַר טיפט, און גישטעלט דאַוונען.
אַ זייגער צעהען אין דער פרי האָבין זעך אָנגיהויבין קלייבין אין קברנים בית מדרש די פני פון שטאָט, דאָס איז גיווען אַ אסיפה פון די נכבדים ואָס אין חברה קדישא, עס איז לא עלינו גיווען יעמולט אַ נפטר, איינער פון די שטאַטיקע בעלי בתים חשובים און אַ נגיד, האָט מען בעדאַרפט אַרום ריידין ועגין דעם מקום ואָס מי זאָל געבין פאַר דעם נפטר, און אויך פסק'נען וויפיל חברה קדישא זאָהל פאַר דעם אָרט נעמען, און ואָס פאַר אַ תיקון אין שטאַט זאָל מען פאַר די געלט מאַכין.
די אסיפה האָט גידויערט אַ פאַר שעה, מי האָט הויך גירידט און גישריען, און ר' מרדכי זיצט אין ווינקעל דרומית מערבית און דאַווינט און ווייס גאָרניט ואָס דאָ קומט פאָהר. איינער פון די בעלי אסיפה האָט באַמערקט אַז עפעס אַ איד אַ אומבאַקאַנטער זיצט אין טלית ותפילין, מיט אָפענע אויגין דער פנים פאַרפלאַמט, און פון [צייט] צו צייט זאָגט ער שטילער הייט עטליכע ווערטער ואָס עס איז שווער אונטערצוהאַפִּין ואָס ער זאָגט, און אין מיטין דעם הייבט ער אָהן צו זינגען עפעס אַ מין נגינה, ואָס זיי איז דאָס פרעמד.
דער ואָס האָט דאָס באַמערקט האָט גיזאָגט נאָך אַ פאָהר, און אַלע האָבין דעם אידין גוט בעטראַכט און האָבין זעך אָנגיהויבין אינטערעסירן ווער איז דער פרעמ דער, אין דעם זיינען גיקומען אַ פאָר שמשים קברנים פרעגין באַ דעם גבאי ואו זיי זאָהלין גראַבין דעם קבר פאַר דעם נפטר, צווישין זיי – די קברנים – איז גיווען איינער ואָס האָט גיהערט וי ר' מרדכי האָט דעם פאָהריקן טאָג בין מנחה למעריב דערציילט אַז אין זאָהלין איז פראַן אַ גרייסער גאון און צדיק אַ בעל מופת און אין גאַנצין געגונד רופט מען אים דער בעל שם טוב.
די עטליכע נכבדים האָבין גיהערט דאָס ואָס דער קברן האָט דערציילט מיט אָפענע מיילער, און זיי זיינען גיבליבין זיצין אין בית מדרש, קוקין אויפן [אידן] בייז וואונדער וי צוועלף אַזייגער בייטאָג, זיצט אַ איד אין טלית ותפילין און וי עס ווייזט אויס דאַווינט ער. עס האָט גיואָרט אַ פאַר שעה און די אידין קאָנען זיך ניט צוזאַט אָנקוקין וי דער פרעמדער דאַווינט, דער ווילע האָבין זיי גיהערט וי מען לייט מיט דער לוי' זיינען זיי אַוועקגיגיינגען, גייענדיק האָבין זיי דערציילט אַז אין קברנים בית
מדרש זיצט אַ פרעמדער איד און דאַווינט, די הערער האָבין דאָס גאָר ניט גיקאָנט גלייבין, אַז מי איז גיגיינגען צוריק פון הייליקן אָרט האָט ר' מרדכי גיהאַלטן אין קריאת שמע, און אַ היפשער עולם מענטשין זיינען גיבליבין זעהען וי ער דאַווינט..
תרגום >>
הדרך לתפילה: טבילה, תפילין ודביקות מוחלטת
'זה גם היה מדרכו של הרבי (הבעל שם טוב), שיש להתכונן לתפילה. הרי אי אפשר להתחיל בתפילה מיד אחרי הקימה מהשינה ואחרי עריכת 'תיקון חצות'. יש להקדים ללכת לטבילה ולקיים הכנות מסויימות. ממילא מניחים תפילין עוד לפני התפילה וההכנה אליה וקוראים 'שמע'. רבי מרדכי המתין עד שמניין ותיקין סיים תפילתו, שמע ברכו, קדושה, חזרת הש"ץ וכל הקדישים, הלך אל הנהר הסמוך שטבול ועמד להתפלל.
כשרבי מרדכי מתפלל, היה כולו שקוע במלות התפילה ולא ראה ולא שמע את הנעשה סביבו. הוא היה מתפלל תפילה חרישית בלי הרמת קול, אך מזמן לזמן היה אומר פסוקים וקטעי תפילה בקול רם, בניגון ובשמחה. תפילה רגילה היתה אורכת אצל רבי מרדכי חמש-שש שעות, ותפילת שבת שעה ארוכה יותר. כל זה היה קשור אצלו עם ההכנה לתפילה שהיתה נמשכת זמן רב.
בזמנים עברו לפני בואו אל הבעל שם טוב, הנה כדי לעורר בנפשו יראת הרוממות מפני הקדוש ברוך הוא וכדי שיידע בפני מי הוא עומד להתפלל, היה ניגש אל עמוד התפילה וקורא את אותיות הנחושת הגדולות החקוקות בו: 'דע לפני מי אתה עומד', עצם את עיניו ומדמה לעצמו חיה גדולה ומגושמת, 'בופאלו', חיה ענקית ורגזנית, וחושב: אילו היה נתקל ברחוב בחיה כזו, היתה נופלת עליו אימה ופחד, כל המחשבות הזרות היו נידחות, פרט למחשבה אחת ויחידה – כיצד להישמר מחיה איומה זו.
ובאמת הרי חיה גדולה ומשונה זו היא רק בריאה שברא הקדוש ברוך הוא, והוא ברא מליוני חיות דוגמתה, כיצד, אם כן, כל שכן וקל וחומר צריכים לפחד מהקדוש ברוך הוא, שלא לחשוב בשעת התפילה מחשבות זרות ולעמוד באימה וביראה. אחרי שהתבונן היטב בציור זה, היה חוזר למקומו ומתפלל. כל זה, אבל, היה מלפנים, בצעירותו, לפני שהתחיל ללמוד תורת הקבלה. כשרכש לו ידיעה בתורת הקבלה, סידר לעצמו סדר אחר בהכנתו לתפילה.
משלמד כבר כמה פעמים תורת הקבלה, וידע והרגיש התעלותו בדרגה גבוהה – היה חושב לפני התפילה בשמות מלאכים, חיבר שירים ופזמונים בהם מוזכרים שמות שונים של מלאכים, ותוכן השירים והפזמונים היה שהמלאכים ימחלו על כבודם ויטריחו עצמם לבשר להקדוש ברוך הוא שהוא, רבי מרדכי, עומד להתפלל אליו. רק אחרי בואו אל הבעל שם טוב, נהפך, תוך כמה ימים, לאיש אחר. אחרי שזכה לראות דרכי עבודת ה' האמיתיות של הרבי [הבעל שם טוב], השתנתה אצלו ההכנה לתפילה לגמרי בתכלית השינוי.
מהפכת הבעל שם טוב: 'חיי עולם' מול 'חיי שעה'
ובכלל זאת לא תמיד – גם אחרי הכנה טובה – אין תפילתו כהוגן, ולא פעם התאונן על כך לפני רבו ובקש ברכתו לתפילה כדבעי. ורבו הבעל שם טוב ענה לו: "צריכים לחרוש יותר, כלומר לעבוד יותר עם עצמך ואז תצמיח הזריעה פירות טובים". בזמן הראשון לשהותו אצל הרבי הבעל שם טוב היה תמה על עצמו, מדוע בלימוד יש לו עונג רב ולומד בחשק רב ובהתמדה, ואילו עבודת התפילה זרה וקשה עליו.
היתה לו תקופה – היה זה בתחילת בואו אל הבעל שם טוב – שלא רצה להתייגע כלל בעבודת התפילה וכמעט שהחליט שלא להתעסק בה כלל. הוא שמר היטב על הזמן והיה מתמיד גדול, אלא שבאותם הימים אמר הבעל שם טוב תורה, בה הובא מאמר הגמרא (ראה שבת י, א) שהתורה נקראת חיי עולם והתפילה חיי שעה, וכך פירש הבעל שם טוב:
לימוד התורה הוא חיי עולם, התורה מלמדת את האדם כיצד להתנהג בחיי עולם. ואילו התפילה היא חיי שעה, שעה מלשון שעיה, כלומר הפניה, התפלה מלמדת את האדם כיצד עליו לפנות ולבקש מהקדוש ברוך הוא. מששמע רבי מרדכי תורה זו מהבעל שם טוב, ובהיותו למדן גדול בנגלה ובעל ידיעה רבה בקבלה, חש ב'אמת' שבתורה זו, נתעוררה בו מהפכה נפשית והחל להתייגע בעבודת התפילה. יום שתפילתו היתה שגורה בפיו כדבעי, היה קורא לתפילה זו בשם "שבת".
לעיתים קרובות היה רבי מרדכי משנן לעצמו תורה אחרת ששמע מהבעל שם טוב בימים הראשונים לבואו אליו: אמר רב הונא (שבת סט, ב): "הי' מהלך במדבר ואינו יודע אימתי שבת, מונה ששה ימים (מיום ששם אל לבו שכחתו ומשמר השביעי – רש"י) ומשמר יום אחד. חיי בר רב אומר: משמור יום אחד ומונה ששה. במאי קמיפלגי? מר – רב הונא – סבר כברייתנו של עולם (ימי חול נימנו תחילה – רש"י). ומר – חיי בר רב – סבר כאדם הראשון (שנברא בערב שבת ויום אחד למנינו שבת היה – רש"י)".
שני סוגים בעבודה – אמר הבעל שם טוב – העבודה של ששת ימי החול והעבודה של שבת. ימי החול שהם ששה, הם כנגד ששה הספירות והמדות: חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד. ומוכרח להיות יום אחד, שבת, כנגד ספירת ומדת המלכות. בסוגי העבודה של ששת ימי החול ויום השבת, ישנם שוב שני סוגי עבודה: אם ששת ימי המעשה באים תחילה ואחריהם יום השבת, שהוא השכר של ימי העבודה. או שיום השבת בא בתחילה וממנו בא השפע לששת ימי החול.
סוד השבת והתפילה: החיות שנכנסת לתורה
העבודה של ששת ימי החול, היא – תורה. והעבודה של יום השבת, היא – תפילה. תורה נקראת מדבר. ואמר רב הונא היה מהלך במדבר – עוסק בתורה – ואינו יודע אימתי שבת – אין הוא יודע מעבודת התפילה. העצה לכך היא: "מונה ששה ימים" – עליו להתייגע עם ששת מדותיו, כדי להבין ולהזכיר לשם מה נברא בעולם, שהעיקר הוא להכיר בגדלות ה', ולכך אפשר להגיע רק בעבודת התפילה. וזהו מה שרש"י מפרש: מיום ששם אל לבו שכחתו. ולאחרי ששת הימים – משמר יום אחד, יום השביעי, עבודת התפילה בקבלת עול מלכות שמים, שלכן היא נקראת "מלכות".
חיי בר רבי – היינו מי שיש לו חיות בתורה ולומד תורה לשמה, הנה הסדר שלו הוא "משמור יום אחד ומונה ששה ימים", עבודת התפילה שלו מכניסה חיות בעבודה של תורה. ברייתנו של עולם – היא הרי לשם עבודת הבירורים, ומשום כך באה תחילה העבודה של תורה והשכר הוא עבודת השבת – עבודת התפילה. אדם הראשון יציר כפיו של הקדוש ברוך הוא – הוא עבודת השבת שהיא תפילה תחילה והיא הנותנת ומכניסה חיות בתורה.
תורה זו, שהיתה אחת התורות הראשונות ששמע רבי מרדכי מהבעל שם טוב, עשתה עליו רושם חזק, והביאה אותו לעסוק בעבודת התפילה. רבי מרדכי היה בקי בתורה זו לאותיותיה והיה חוזר עליה באותו קול וניגון כפי ששמעה מפי הבעל שם טוב. ולאחרי כל פעם שחזר עליה, היה מתעורר מחדש בחשק וברצון לעבודת התפילה. כך היה גם הפעם, כשחזר רבי מרדכי מטבילתו בנהר, החל להתכונן לתפילה, חזר כמה פעמים על תורת הרבי האמורה, התעמק בה היטב ועמד להתפלל.
התפילה שלא הסתיימה: ההשתאות בבית המדרש
בסביבות השעה עשר בבוקר, התאספו בבית המדרש של הקברנים, אנשים מחשובי העדה. היתה זו אסיפה של נכבדי החברא קדישא, לדון בקביעת מקום קבורה לאחד מחשובי ונגידי העיר שנפטר אז, לקבוע סכום הכסף שעל החברה קדישא לדרוש עבור המקום ולהחליט על אלו מן הדברים הדרושים לתיקון העיר ינצלו את הכסף. האסיפה נמשכה כמה שעות, תוך חילופי דברים וצעקות, ובאותו זמן יושב לו רבי מרדכי בפינה דרומית מערבית ומתפלל מבלי להרגיש במתרחש.
אחד מהנאספים שם לב שיהודי לא מוכר, יושב עטור טלית ותפילין, בעינים פתוחות, פניו להבים, ומזמן לזמן לוחש מספר מילים שקשה להבחין בתוכןן, ולפתע פורץ בניגון מוזר ולא מוכר. האיש העיר תשומת לבם של חבריו לכך, וכולם הפנו ראשיהם לעבר רבי מרדכי ובחנוהו בהשתוממות. בתוך כך נכנסו כמה שמשים-קברנים לשאול את גבאי החברה קדישא היכן לחצוב את הקבר לנפטר. ביניהם היה גם אחד שסיפר שאזמול בין מנחה למעריב שמע מפי יהודי זה, שבמחוז פודוליה-וואהלין ישנו יהודי גאון גדול, צדיק ובעל מופת, ואשר בכל הסביבה קוראים לו – הבעל שם טוב.
כמה מהנכבדים האזינו לדברי הקברן בפיות פעורים, והם נשארו לשבת בבית המדרש, להסתכל, כעל פלא משונה, ביהודי היושב עטור טלית ותפילין בשעה שתים-עשרה בצהרים, וכפי הנראה – מתפלל. הדבר נמשך כמה שעות, ואותם יהודים אינם יכולים לנתק מבטם מהיהודי הזר המתפלל. בינתיים שמעו שארון המת הגיע ויצאו ללוותו. בשעת הלויה סיפרו שבבית המדרש של הקברנים יושב עדיין יהודי זר ומתפלל. השומעים התקשו להאמין לכך, ובשובם מהלויה נכנסו לבית המדרש וראו שאכן נכון הדבר, אותו יהודי עדיין עמד באמצע קריאת-שמע, והרבה מהם נשארו להאזין לתפילתו.
לצילום המכתב בכתב יד קודשו של הרבי הריי"צ (עמודים ל'-ל"ו) >>
